Τι είναι ο HIV και τι το AIDS
Ο HIV (Human Immunodeficiency Virus, Ιός της Ανθρώπινης Ανοσοανεπάρκειας) είναι ένας ιός που προσβάλλει και καταστρέφει σταδιακά τα λεμφοκύτταρα CD4, κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος που προστατεύουν τον οργανισμό από τις λοιμώξεις. Όταν η καταστροφή του ανοσοποιητικού φτάσει σε προχωρημένο στάδιο, εμφανίζεται το AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome, Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσοανεπάρκειας): το τελικό στάδιο της λοίμωξης, όπου ο οργανισμός δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίσει τις «ευκαιριακές» λοιμώξεις και ορισμένες μορφές καρκίνου.
Λίγη ιστορία
Η επιδημία αναγνωρίστηκε επίσημα το 1981, όταν σε προηγουμένως υγιείς νέους άνδρες παρατηρήθηκαν ασυνήθιστες ευκαιριακές λοιμώξεις (όπως η πνευμονία από Pneumocystis) και ένας σπάνιος καρκίνος του δέρματος, το σάρκωμα Kaposi. Ο ιός απομονώθηκε το 1983. Από την αρχή της επιδημίας έχουν μολυνθεί περίπου 92 εκατομμύρια άνθρωποι και έχουν πεθάνει περίπου 44 εκατομμύρια.
Η συνδυασμένη αντιρετροϊκή θεραπεία (ART, antiretroviral therapy), που ήρθε στα μέσα της δεκαετίας του 1990, άλλαξε ριζικά την πορεία της νόσου: από θανατηφόρα την έκανε χρόνια, ελεγχόμενη πάθηση.
Η επιδημία σε αριθμούς
Πηγές: UNAIDS, Global HIV Factsheet (Ιούνιος 2026)· ΕΟΔΥ (στοιχεία έως 31/10/2025).
Σήμερα περίπου 41 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με HIV. Το 2025 καταγράφηκαν περίπου 1,2 εκατομμύρια νέες λοιμώξεις, από τις οποίες περίπου 93.000 σε παιδιά. Εκτός της υποσαχάριας Αφρικής, οι περισσότερες νέες λοιμώξεις αφορούν ομάδες αυξημένου κινδύνου, ανάμεσά τους και τους χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών: παγκοσμίως υπολογίζονται περίπου 15,6 εκατομμύρια χρήστες, από τους οποίους σχεδόν 3 εκατομμύρια ζουν με HIV.
Στην Ελλάδα
Για χρόνια η εικόνα ήταν σχετικά σταθερή: η λοίμωξη αφορούσε κυρίως άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες, με σποραδικές μεταδόσεις σε χρήστες ουσιών. Το 2011 όμως, μέσα στην οικονομική κρίση, οι νέες διαγνώσεις σε χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών στην Αθήνα εκτινάχθηκαν από λιγότερες από 20 τον χρόνο σε πάνω από 1.000 μέσα σε τρία χρόνια (2011–2013). Ήταν ένα από τα μεγαλύτερα ξεσπάσματα HIV σε χρήστες ουσιών που έχουν καταγραφεί σε Ευρώπη και Βόρεια Αμερική, και συνδέθηκε με τη δραστική περικοπή των προγραμμάτων μείωσης της βλάβης (όπως η διανομή καθαρών συρίγγων).
Παρά τις παρεμβάσεις που ακολούθησαν, η μετάδοση σε αυτόν τον πληθυσμό συνεχίστηκε· στην περίοδο 2018–2020 ο επιπολασμός (το ποσοστό όσων ζουν με τον ιό) στους χρήστες ουσιών της Αθήνας κυμαινόταν περίπου στο 11–22%. Συνολικά, έως τα τέλη Οκτωβρίου 2025 είχαν καταγραφεί στη χώρα περίπου 21.800 διαγνώσεις, με περίπου 500 νέες διαγνώσεις τον χρόνο. Ανησυχητικό είναι ότι πάνω από τους μισούς διαγιγνώσκονται αργά, όταν το ανοσοποιητικό έχει ήδη υποστεί σημαντική βλάβη.
Πώς μεταδίδεται και πώς όχι
Ο HIV μεταδίδεται μόνο μέσω συγκεκριμένων σωματικών υγρών: αίμα, σπέρμα, κολπικές εκκρίσεις, εκκρίσεις του ορθού και μητρικό γάλα. Δεν μεταδίδεται με την καθημερινή κοινωνική επαφή.
Μεταδίδεται με
- Σεξουαλική επαφή χωρίς προφυλακτικό (πρωκτική, κολπική και, πολύ σπανιότερα, στοματική)
- Κοινή χρήση βελόνων και συρίγγων από χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών
- Από τη μητέρα στο παιδί, στην κύηση, στον τοκετό ή με τον θηλασμό
- Μετάγγιση αίματος (σήμερα εξαιρετικά σπάνια, χάρη στον έλεγχο του αίματος)
- Επαγγελματική έκθεση επαγγελματιών υγείας (τρύπημα από βελόνα, πιτσίλισμα σε μάτια ή στόμα)
Δεν μεταδίδεται με
- Χειραψία, αγκαλιά, φιλί στο μάγουλο
- Κοινή χρήση πιάτων, ποτηριών, μαχαιροπίρουνων
- Τουαλέτα, πισίνα, θάλασσα, γυμναστήριο
- Σάλιο, δάκρυα, ιδρώτα (χωρίς ορατό αίμα)
- Τσίμπημα κουνουπιού ή άλλου εντόμου
- Σεξουαλική επαφή με άτομο που παίρνει θεραπεία και έχει μη ανιχνεύσιμο ιϊκό φορτίο
Η μετάδοση από τη μητέρα στο παιδί είναι πλέον σπάνια: όταν η έγκυος παίρνει θεραπεία, ο κίνδυνος πέφτει κάτω από 1%. Γι' αυτό το τεστ HIV γίνεται σε κάθε εγκυμοσύνη.
Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος
Ο κίνδυνος μόλυνσης από μία μόνο έκθεση διαφέρει πολύ ανάλογα με το είδος της:
| Τύπος έκθεσης | Κίνδυνος |
|---|---|
| Μετάγγιση μολυσμένου αίματος (σήμερα σχεδόν αδύνατη στην Ελλάδα) | ~92% |
| Πρωκτική επαφή, παθητικός σύντροφος | 1,38% |
| Κοινή χρήση σύριγγας (χρήση ουσιών) | 0,63% |
| Τρύπημα από βελόνα (επαγγελματικό ατύχημα) | 0,23% |
| Πρωκτική επαφή, ενεργητικός σύντροφος | 0,11% |
| Επαφή αίματος με βλεννογόνο (μάτια, στόμα) | 0,09% |
| Κολπική επαφή, γυναίκα | 0,08% |
| Κολπική επαφή, άνδρας | 0,04% |
| Στοματικό σεξ | πολύ χαμηλός |
| Δάγκωμα, φτύσιμο, κοινά «παιχνίδια» | αμελητέος |
Πηγή: CDC (Κέντρα Ελέγχου Νοσημάτων των ΗΠΑ). Π.χ. 1,38% σημαίνει περίπου 138 μολύνσεις ανά 10.000 εκθέσεις. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν ο φορέας βρίσκεται στην οξεία ή στην προχωρημένη φάση (υψηλό ιϊκό φορτίο), όταν συνυπάρχει άλλο σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα (π.χ. έλκος σύφιλης ή έρπητα) και όταν η ποσότητα αίματος είναι μεγάλη (βαθύ τραύμα, κοίλη βελόνα, ορατό αίμα). Μειώνεται δραστικά με το προφυλακτικό και την PrEP, και μηδενίζεται για τη σεξουαλική μετάδοση όταν ο φορέας έχει μη ανιχνεύσιμο ιϊκό φορτίο.
Οι αριθμοί αυτοί δεν πρέπει να καθησυχάζουν: ο κίνδυνος αθροίζεται, και μικρές πιθανότητες ανά επαφή γίνονται σημαντικές όταν οι επαφές επαναλαμβάνονται. Μία μόνο έκθεση αρκεί για να γίνει η μόλυνση.
Έκθεση στον ιό; Μην περιμένετε.
Μετά από πιθανή έκθεση (απροστάτευτη επαφή με φορέα ή άτομο άγνωστης κατάστασης, τρύπημα από βελόνα) υπάρχει η μετα-εκθεσιακή προφύλαξη (PEP, post-exposure prophylaxis): αντιρετροϊκά φάρμακα για 28 ημέρες. Πρέπει να ξεκινήσει το συντομότερο δυνατό, ιδανικά μέσα σε λίγες ώρες και όχι αργότερα από 72 ώρες από την έκθεση. Απευθυνθείτε αμέσως στα Επείγοντα ενός νοσοκομείου με Μονάδα Λοιμώξεων· μην περιμένετε το πρωί ή τη Δευτέρα.
Η πορεία της λοίμωξης
Χωρίς θεραπεία, η λοίμωξη περνά από τρία στάδια:
- Οξεία λοίμωξη (2–4 εβδομάδες μετά τη μόλυνση): συχνά ασαφή συμπτώματα, σαν γρίπη: πυρετός, διογκωμένοι λεμφαδένες, εξάνθημα, πονόλαιμος, μυαλγίες. Το ιϊκό φορτίο στο αίμα είναι τότε πολύ υψηλό, γι' αυτό η περίοδος αυτή είναι και η πιο μεταδοτική.
- Χρόνια, ασυμπτωματική φάση: μπορεί να διαρκέσει χρόνια (συχνά 7–10 χωρίς θεραπεία). Ο ιός πολλαπλασιάζεται «σιωπηλά» και καταστρέφει σταδιακά τα λεμφοκύτταρα CD4, ενώ ο άνθρωπος αισθάνεται καλά και μπορεί να μεταδίδει τον ιό χωρίς να το ξέρει.
- AIDS: όταν τα CD4 πέσουν κάτω από 200 κύτταρα/mm³ (ή εμφανιστεί μια ευκαιριακή λοίμωξη ή ένας χαρακτηριστικός καρκίνος), ο ασθενής γίνεται ευάλωτος σε σοβαρές λοιμώξεις και καρκίνους.
Ευκαιριακές λοιμώξεις και καρκίνοι
Είναι λοιμώξεις που εμφανίζονται συχνότερα ή βαρύτερα εξαιτίας της ανοσοκαταστολής. Οι πιο χαρακτηριστικές:
- Πνευμονία από Pneumocystis jirovecii (PCP)
- Εγκεφαλίτιδα από τοξόπλασμα
- Αμφιβληστροειδοπάθεια από κυτταρομεγαλοϊό (CMV)
- Κρυπτοκοκκική μηνιγγίτιδα
- Φυματίωση
- Διάχυτη λοίμωξη από Mycobacterium avium complex (MAC)
- Σάρκωμα Kaposi και λέμφωμα του κεντρικού νευρικού συστήματος
Ορισμένες λοιμώξεις, όπως η φυματίωση, η πνευμονιοκοκκική πνευμονία και ο έρπητας ζωστήρας, είναι συχνότερες στα άτομα με HIV σε οποιοδήποτε επίπεδο CD4, και η πιθανότητα αυξάνεται όσο τα CD4 πέφτουν.
Το δέρμα, καθρέφτης της λοίμωξης
Έως και 9 στους 10 ανθρώπους με HIV θα παρουσιάσουν κάποια στιγμή πρόβλημα στο δέρμα ή στους βλεννογόνους. Συχνά το πρώτο σημάδι της λοίμωξης το βλέπει ο δερματολόγος, πολύ πριν από οποιοδήποτε άλλο σύμπτωμα. Στοιχεία που πρέπει να μας βάλουν σε σκέψη:
Στην οξεία λοίμωξη
Εξάνθημα με μικρές ροδαλές κηλίδες στον κορμό, μαζί με πυρετό, πονόλαιμο, διογκωμένους λεμφαδένες και, συχνά, έλκη στο στόμα ή στα γεννητικά όργανα. Μοιάζει με «ίωση» και γι' αυτό διαφεύγει.
Στη χρόνια φάση
Έντονη ή ανθεκτική σμηγματορροϊκή δερματίτιδα· έρπητας ζωστήρας σε νέο άτομο ή με υποτροπές· εκτεταμένη μολυσματική τέρμινθος σε ενήλικα· επιδείνωση ψωρίασης· έντονος κνησμός με θυλακίτιδα (ηωσινοφιλική θυλακίτιδα).
Στο στόμα
Καντιντίαση (λευκές πλάκες) χωρίς προφανή αιτία· τριχωτή λευκοπλακία, δηλαδή λευκές «ραβδώσεις» στα πλάγια της γλώσσας που δεν ξεκολλούν.
Στην προχωρημένη νόσο
Σάρκωμα Kaposi: ιώδεις κηλίδες, πλάκες ή όζοι στο δέρμα και στο στόμα. Εκτεταμένος, επίμονος απλός έρπητας. Μυκητιάσεις των νυχιών και του δέρματος που δεν υποχωρούν.
Επίσης, όποιος διαγιγνώσκεται με ένα σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα (σύφιλη, γονόρροια, χλαμύδια, έρπητα γεννητικών οργάνων) πρέπει να κάνει και τεστ για HIV, γιατί οι λοιμώξεις αυτές μεταδίδονται με τον ίδιο τρόπο και διευκολύνουν η μία την άλλη.
Το τεστ: πότε και πού
Το τεστ είναι η μόνη ασφαλής απάντηση· από τα συμπτώματα δεν μπορεί κανείς να καταλάβει αν έχει μολυνθεί. Τα σύγχρονα τεστ 4ης γενιάς (ανιχνεύουν ταυτόχρονα αντισώματα και το αντιγόνο p24 του ιού) σε αίμα από φλέβα εντοπίζουν τις περισσότερες λοιμώξεις 18–45 ημέρες μετά την έκθεση. Τα γρήγορα τεστ από το δάχτυλο χρειάζονται περισσότερο χρόνο, έως και 90 ημέρες.
- Ένα αρνητικό τεστ 6 εβδομάδες μετά την έκθεση είναι σχεδόν βέβαιο· για απόλυτη βεβαιότητα, επανάληψη στους 3 μήνες.
- Ένα θετικό γρήγορο τεστ χρειάζεται πάντα επιβεβαίωση στο εργαστήριο.
- Όλοι οι ενήλικες καλό είναι να κάνουν τεστ τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους· σε τακτά διαστήματα (π.χ. κάθε 3–12 μήνες) για όσους έχουν συχνές αλλαγές συντρόφων ή άλλους παράγοντες κινδύνου.
- Το τεστ γίνεται σε κάθε μικροβιολογικό εργαστήριο και στα νοσοκομεία, ενώ στα σημεία ελέγχου Checkpoint γίνεται δωρεάν και ανώνυμα.
Η θεραπεία, εν συντομία
Η αντιμετώπιση βασίζεται στην αντιρετροϊκή θεραπεία (ART), έναν συνδυασμό φαρμάκων που σταματά τον πολλαπλασιασμό του ιού. Συχνά πρόκειται για ένα μόνο χάπι την ημέρα· για όσους το προτιμούν υπάρχει και θεραπεία με ενέσεις κάθε δύο μήνες (καμποτεγκραβίρη με ριλπιβιρίνη). Η θεραπεία συνιστάται σε όλους, αμέσως μετά τη διάγνωση, ανεξάρτητα από τον αριθμό των CD4. Στην Ελλάδα η θεραπεία και η παρακολούθηση γίνονται στις Μονάδες Λοιμώξεων των νοσοκομείων.
Στόχος είναι το ιϊκό φορτίο να γίνει μη ανιχνεύσιμο. Τότε το ανοσοποιητικό αποκαθίσταται και, όταν η θεραπεία ξεκινά έγκαιρα και λαμβάνεται σταθερά, το προσδόκιμο ζωής είναι σχεδόν φυσιολογικό.
U = U Undetectable = Untransmittable: μη ανιχνεύσιμο σημαίνει μη μεταδοτικό.
Ένας άνθρωπος με HIV που παίρνει σταθερά τη θεραπεία του και έχει μη ανιχνεύσιμο ιϊκό φορτίο (για τουλάχιστον 6 μήνες) δεν μεταδίδει τον ιό σεξουαλικά. Η θεραπεία είναι επομένως και η πιο ισχυρή μορφή πρόληψης.
Η θεραπεία δεν οδηγεί σε ίαση: πρέπει να λαμβάνεται εφ' όρου ζωής, γιατί ο ιός παραμένει «κρυμμένος» σε ανενεργή μορφή μέσα σε ορισμένα κύτταρα του οργανισμού (ιϊκή δεξαμενή) και επανέρχεται αν διακοπεί η αγωγή.
Πρόγνωση
Πριν από την αποτελεσματική αντιρετροϊκή θεραπεία, οι ασθενείς επιζούσαν κατά μέσο όρο μόλις 1–2 χρόνια μετά την πρώτη εκδήλωση του AIDS. Σήμερα, με έγκαιρη διάγνωση και σωστή θεραπεία, το προσδόκιμο ζωής ενός ανθρώπου με HIV πλησιάζει αυτό του γενικού πληθυσμού. Η πρόγνωση χειροτερεύει σημαντικά όταν η διάγνωση γίνεται καθυστερημένα, σε προχωρημένο στάδιο, ή όταν η θεραπεία δεν λαμβάνεται σταθερά και ο ιός δεν καταστέλλεται.
Προφύλαξη πριν από την έκθεση (PrEP)
Η PrEP (pre-exposure prophylaxis) είναι η χρήση αντιρετροϊκών φαρμάκων από άτομα αρνητικά στον HIV, ώστε να μη μολυνθούν αν εκτεθούν. Σε μετα-αναλύσεις τυχαιοποιημένων μελετών, η PrEP από το στόμα μείωσε σημαντικά τον κίνδυνο μόλυνσης, και όταν λαμβάνεται σωστά η προστασία από τη σεξουαλική μετάδοση φτάνει περίπου το 99%. Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται στενά από τη συνέπεια στη λήψη.
Εγκεκριμένες επιλογές:
- Τενοφοβίρη δισοπροξίλη / εμτρισιταβίνη (TDF/FTC), ένα χάπι την ημέρα: για όλους όσοι κινδυνεύουν, και για εγκύους και θηλάζουσες.
- Τενοφοβίρη αλαφεναμίδη / εμτρισιταβίνη (TAF/FTC), ένα χάπι την ημέρα: εναλλακτική επιλογή για όσους έχουν μειωμένη νεφρική λειτουργία ή οστεοπενία/οστεοπόρωση. Δεν συνιστάται για προστασία από κολπική επαφή, γιατί δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα.
- «Κατ' επίκληση» σχήμα 2-1-1 με TDF/FTC: διπλή δόση 2–24 ώρες πριν από την επαφή και από ένα χάπι 24 και 48 ώρες μετά. Συνιστάται μόνο για άνδρες που έχουν πρωκτικές επαφές με άνδρες· όχι για κολπική επαφή ούτε για χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών.
- Ενέσιμη καμποτεγκραβίρη μακράς δράσης: δύο αρχικές ενέσεις με διαφορά ενός μήνα και μετά μία κάθε 2 μήνες. Σε μελέτες ήταν αποτελεσματικότερη από το καθημερινό χάπι, τόσο σε άνδρες που έχουν σχέσεις με άνδρες και σε τρανς γυναίκες όσο και σε γυναίκες.
- Ενέσιμη λενακαπαβίρη, δύο φορές τον χρόνο: εγκρίθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση τον Αύγουστο του 2025 και είναι η πιο αραιή επιλογή που υπάρχει.
Πριν από την έναρξη χρειάζονται αρνητικό τεστ HIV, έλεγχος της νεφρικής λειτουργίας, της ηπατίτιδας Β και των άλλων σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων. Κατά τη διάρκεια της PrEP το τεστ HIV επαναλαμβάνεται τουλάχιστον κάθε 3 μήνες, με περιοδικό έλεγχο της νεφρικής λειτουργίας και των άλλων ΣΜΝ. Η PrEP δεν προστατεύει από τα άλλα ΣΜΝ· το προφυλακτικό και ο τακτικός έλεγχος παραμένουν απαραίτητα.
Ίαση: πού βρισκόμαστε σήμερα
Έως σήμερα έχουν περιγραφεί περίπου δέκα άνθρωποι στους οποίους ο ιός εξαφανίστηκε ή παραμένει σε μακροχρόνια ύφεση χωρίς θεραπεία. Σχεδόν όλοι υποβλήθηκαν σε μεταμόσχευση μυελού των οστών για άλλη, σοβαρή αιτία (συνήθως λευχαιμία ή λέμφωμα), κατά κανόνα από δότη με φυσική γενετική αντοχή στον HIV (μετάλλαξη CCR5-Δ32). Ο πρώτος και πιο γνωστός είναι ο «ασθενής του Βερολίνου»· ακολούθησαν οι ασθενείς του Λονδίνου, του Ντίσελντορφ, της Νέας Υόρκης και άλλοι.
Η μέθοδος αυτή δεν αποτελεί λύση για τους περισσότερους ασθενείς: η μεταμόσχευση μυελού έχει σοβαρούς κινδύνους και γίνεται μόνο όταν υπάρχει ήδη άλλη ιατρική ένδειξη. Η έρευνα για ευρύτερα εφαρμόσιμη «λειτουργική ίαση» (έλεγχο του ιού χωρίς καθημερινή θεραπεία) προχωρά, αλλά βρίσκεται ακόμη σε πειραματικό στάδιο. Στην καθημερινή πράξη δεν υπάρχει σήμερα θεραπεία που να εξαλείφει οριστικά τον ιό· η έγκαιρη διάγνωση και η συνεχής θεραπεία παραμένουν ο ακρογωνιαίος λίθος.