Ο Λειχήνας και οι μορφές του

Κείμενο: Κωνσταντίνος Δ. Βέρρος, MD, IFAAD · Δερματολόγος-Αφροδισιολόγος · Ενημέρωση: Οκτώβριος 2026

Αν σας είπαν ότι έχετε «λειχήνα», πιθανότατα δεν σας είπαν ολόκληρη την ιστορία. Με το ίδιο όνομα κυκλοφορούν στη Δερματολογία νοσήματα που εμφανίζονται σε διαφορετικά σημεία του σώματος, έχουν διαφορετική πορεία και θέλουν διαφορετική αντιμετώπιση: ο λειχήνας του δέρματος, που συνήθως περνά μέσα σε ένα-δύο χρόνια· ο λειχήνας του στόματος, που μένει για χρόνια· ο θυλακικός λειχήνας, που μπορεί να αφήσει μόνιμα άτριχες περιοχές στο τριχωτό· ο σκληροατροφικός λειχήνας, που ταλαιπωρεί τα γεννητικά όργανα και συχνά περνά για «επίμονη μυκητίαση».

Έγραψα αυτόν τον οδηγό για να έχει ο ασθενής στο χέρι του όσα θα ήθελα να προλάβω να του πω στο ιατρείο. Στηρίζεται στις σύγχρονες ευρωπαϊκές οδηγίες και στη διεθνή βιβλιογραφία (μια μικρή επιλογή βρίσκεται στο τέλος) και, όπου έχει σημασία, λέει καθαρά τι είναι αποδεδειγμένο και τι είναι ακόμη υπόθεση.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Τι είναι ο λειχήνας;

Μία λέξη, πολλές νόσοι

Το όνομα προέρχεται από τους λειχήνες της φύσης, τους οργανισμούς που καλύπτουν βράχους και κορμούς δέντρων, επειδή οι βλάβες στο δέρμα θύμιζαν στους παλαιότερους ιατρούς τέτοιες επικαλύψεις. Σήμερα η λέξη χρησιμοποιείται για μια ομάδα φλεγμονωδών παθήσεων του δέρματος και των βλεννογόνων (των «υγρών» επιφανειών, όπως το στόμα και τα γεννητικά όργανα). Δεν πρόκειται για μία νόσο.

Ο ομαλός λειχήνας (lichen planus) είναι μια χρόνια, ανοσολογικά διαμεσολαβούμενη νόσος: το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται σε φυσιολογικά κύτταρα του δέρματος ή του βλεννογόνου. Μπορεί να προσβάλει το δέρμα, το στόμα, τα γεννητικά όργανα, τα νύχια και τους τριχικούς θυλάκους. Όταν προσβάλλονται οι θύλακοι, τότε έχουμε τον θυλακικό λειχήνα (lichen planopilaris), που έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί μπορεί να προκαλέσει μόνιμη ουλωτική αλωπεκία (απώλεια μαλλιών με ουλή).

Ο σκληρός ή σκληροατροφικός λειχήνας (lichen sclerosus) είναι διαφορετική νόσος, παρότι έχει ορισμένα κοινά ανοσολογικά και ιστολογικά χαρακτηριστικά με τον ομαλό. Η παλιά ονομασία του, «lichen sclerosus et atrophicus», εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως· η σύγχρονη διεθνής ονομασία είναι απλώς lichen sclerosus.

Τι ισχύει για όλες τις μορφές

• Δεν είναι μεταδοτικός. Δεν «κολλάει» με τη χειραψία, με κοινές πετσέτες, με το φιλί ή με τη σεξουαλική επαφή.
• Δεν οφείλεται σε κακή υγιεινή και δεν είναι μυκητίαση ή άλλη λοίμωξη.
• Δεν είναι τροφική «αλλεργία» και δεν υπάρχει «δίαιτα για τον λειχήνα».
• Δεν είναι καρκίνος. Ορισμένες χρόνιες μορφές, όμως, κυρίως ο λειχήνας του στόματος, ο ομαλός λειχήνας των γεννητικών οργάνων και ο σκληροατροφικός λειχήνας, συνοδεύονται από μικρή αλλά πραγματική αύξηση του κινδύνου ακανθοκυτταρικού καρκινώματος (ενός τύπου καρκίνου του δέρματος και των βλεννογόνων), και γι’ αυτό παρακολουθούνται.
• Δεν κληρονομείται με προβλέψιμο τρόπο, αν και σε μερικές οικογένειες έχει περιγραφεί γενετική προδιάθεση.

Πόσο συχνός είναι;

Ο λειχήνας του στόματος είναι ο συχνότερος από τους βλεννογονικούς λειχήνες. Μετα-ανάλυση (συγκεντρωτική ανάλυση πολλών μελετών) από όλον τον κόσμο υπολόγισε ότι περίπου 1 στους 100 ανθρώπους (1,01%) έχει στοματικό λειχήνα, με υψηλότερο ποσοστό στην Ευρώπη (1,43%) και σαφή αύξηση της συχνότητας μετά τα 40 έτη.^[1] Ο σκληροατροφικός λειχήνας υποδιαγιγνώσκεται, δηλαδή πολλοί ασθενείς δεν παίρνουν ποτέ διάγνωση· σε εθνικό μητρώο της Σουηδίας (2001–2021), όπου καταγράφηκαν πάνω από 154.000 ασθενείς, η συχνότητα των διαγνώσεων ήταν 114 ανά 100.000 γυναίκες και 47 ανά 100.000 άνδρες τον χρόνο.^[8] Ο θυλακικός λειχήνας και η μετωπιαία ινωτική αλωπεκία είναι σπανιότερες, αλλά διαγιγνώσκονται όλο και συχνότερα.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Γιατί εμφανίζεται ο λειχήνας;

Συνήθως δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία. Στον ομαλό λειχήνα ενεργοποιούνται κυρίως Τ-λεμφοκύτταρα (κύτταρα του ανοσοποιητικού), ιδιαίτερα τα κυτταροτοξικά CD8+, τα οποία στρέφονται εναντίον κυττάρων της βασικής στιβάδας της επιδερμίδας ή, στον θυλακικό λειχήνα, εναντίον δομών του τριχικού θυλάκου. Πρόκειται δηλαδή για διαταραχή της ανοσολογικής ανοχής και όχι για μια απλή «αλλεργία».

Στον σκληροατροφικό λειχήνα εμπλέκονται επίσης αυτοάνοσοι μηχανισμοί και γενετική προδιάθεση, ενώ ο τοπικός ερεθισμός και ο τραυματισμός της περιοχής φαίνεται ότι παίζουν ρόλο στην εκδήλωση της νόσου.

Αυτοάνοσα νοσήματα και εξετάσεις

Έχουν περιγραφεί συσχετίσεις με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, ιδιαίτερα με παθήσεις του θυρεοειδούς, ενώ σε ορισμένες μελέτες ο ομαλός λειχήνας έχει συσχετιστεί και με μεταβολικές διαταραχές. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής με λειχήνα χρειάζεται έναν τεράστιο «αυτοάνοσο έλεγχο». Οι εξετάσεις επιλέγονται ανάλογα με την ηλικία, τα συμπτώματα, το ιστορικό και την κλινική εικόνα.

Ηπατίτιδα C και λειχήνας

Η σχέση με τον ιό της ηπατίτιδας C είναι πραγματική, αλλά διαφέρει πολύ από χώρα σε χώρα. Σε μεγάλη μετα-ανάλυση, ο ιός βρέθηκε περίπου τέσσερις φορές συχνότερα σε ασθενείς με ομαλό λειχήνα απ’ ό,τι στους μάρτυρες, με εντονότερη συσχέτιση σε ορισμένες περιοχές της Μεσογείου και της Ασίας.^[5] Γι’ αυτό ο έλεγχος για ηπατίτιδα C με μια απλή εξέταση αίματος είναι σκόπιμος, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου ή ο λειχήνας είναι εκτεταμένος, του στόματος ή ανθεκτικός στη θεραπεία. Η ανακάλυψη της ηπατίτιδας C είναι σημαντική και για τον ίδιο τον ασθενή, γιατί σήμερα θεραπεύεται.

Φάρμακα και λειχηνοειδείς αντιδράσεις

Ορισμένα φάρμακα προκαλούν βλάβες που μοιάζουν κλινικά και ιστολογικά με ομαλό λειχήνα. Ονομάζονται λειχηνοειδείς φαρμακευτικές αντιδράσεις. Έχουν ενοχοποιηθεί, μεταξύ άλλων, οι β-αναστολείς και άλλα καρδιολογικά φάρμακα (π.χ. θειαζιδικά διουρητικά, αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου), τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (φάρμακα για τις αρθρίτιδες και τον πόνο), ορισμένα ανθελονοσιακά και αρκετές νεότερες ανοσολογικές θεραπείες.

Η αντίδραση μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και μήνες μετά την έναρξη του φαρμάκου. Όταν το υπεύθυνο φάρμακο διακοπεί, οι βλάβες συχνά υποχωρούν μέσα σε εβδομάδες ή μήνες.

Οδοντιατρικά υλικά

Βλάβες του στοματικού βλεννογόνου που βρίσκονται ακριβώς δίπλα σε μεταλλικές αποκαταστάσεις, ιδιαίτερα σε αμαλγάματα, μπορεί να αποτελούν στοματική λειχηνοειδή αντίδραση εξ επαφής και όχι κλασικό ομαλό λειχήνα. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις η αντικατάσταση του υπεύθυνου υλικού οδηγεί σε σημαντική βελτίωση. Δεν υπάρχει όμως λόγος να αφαιρούνται προληπτικά όλες οι οδοντιατρικές αποκαταστάσεις ενός ασθενούς με λειχήνα.

Τραυματισμός και φαινόμενο Köbner

Ο λειχήνας μπορεί να εμφανίσει το φαινόμενο Köbner: νέες βλάβες αναπτύσσονται πάνω σε περιοχές που έχουν προηγουμένως τραυματιστεί, τριφτεί ή ερεθιστεί (γρατζουνιά, εγκαύμα, τατουάζ, χειρουργική τομή). Έτσι, η έντονη τριβή, το ξύσιμο και ο χρόνιος μηχανικός ερεθισμός μπορεί να επιδεινώνουν τη νόσο.

Λοιμώξεις και εμβόλια

Έχουν περιγραφεί περιπτώσεις που ο λειχήνας εμφανίστηκε ή υποτροπίασε μετά από ιογενείς λοιμώξεις και εμβολιασμούς, και ιδιαίτερα μετά την COVID-19. Το θέμα αυτό, επειδή έχει μεγάλο ενδιαφέρον και στο ιατρείο, αναλύεται στη σελίδα για τον θυλακικό και στην ενότητα για τον σκληροατροφικό λειχήνα.

Και το στρες;

Το ψυχολογικό στρες δεν είναι η μοναδική «αιτία» του λειχήνα. Επηρεάζει όμως το ανοσοποιητικό σύστημα, τον κνησμό, τον ύπνο και την αντίληψη του πόνου, και σε αρκετούς ασθενείς συμπίπτει με εξάρσεις. Το σωστό είναι να μην αποδίδεται αυθαίρετα η νόσος «στο άγχος» και ταυτόχρονα να μη αγνοείται η επίδρασή του στην πορεία και στην ποιότητα ζωής.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Ομαλός λειχήνας του δέρματος (lichen planus)

Πώς φαίνεται και τι νιώθει ο ασθενής

Η κλασική δερματική μορφή εμφανίζεται με μικρές, επίπεδες, πολυγωνικές βλατίδες (ελαφρά υπερυψωμένα στίγματα) με χαρακτηριστικό ερυθροϊώδες ή μωβ χρώμα και στιλπνή επιφάνεια. Συχνά προκαλούν έντονο κνησμό. Στην επιφάνειά τους, ιδίως με το δερματοσκόπιο, μπορεί να διακρίνονται πολύ λεπτές λευκές γραμμές, το λεγόμενο δικτύωμα του Wickham.

Συχνές εντοπίσεις είναι οι καμπτικές επιφάνειες των καρπών (η εσωτερική πλευρά), οι αστράγαλοι και οι κνήμες, η οσφυϊκή χώρα και ο κορμός. Οι βλάβες μπορεί να παραμένουν μεμονωμένες ή να ενώνονται σε μεγαλύτερες πλάκες, και συχνά εμφανίζονται κατά μήκος γρατζουνιών, σύμφωνα με το φαινόμενο Köbner.

Πόσο διαρκεί

Σε πολλούς ασθενείς ο δερματικός λειχήνας υποχωρεί από μόνος του μέσα σε περίπου ένα έως δύο χρόνια. Περίπου ένας στους πέντε θα εμφανίσει αργότερα και δεύτερο επεισόδιο. Μετά την υποχώρηση είναι πολύ συχνό να μένει για αρκετό διάστημα μεταφλεγμονώδης υπερμελάγχρωση (καφετιές κηλίδες στα σημεία των βλαβών), ιδιαίτερα σε σκουρότερο φωτότυπο (σκουρόχρωμο δέρμα). Η μελάγχρωση αυτή δεν σημαίνει ότι η νόσος είναι ακόμη ενεργή και υποχωρεί αργά, με τον χρόνο· δεν χρειάζεται πιο ισχυρή θεραπεία για να «φύγει το χρώμα».

Ο λειχήνας, ωστόσο, δεν είναι πάντα ίδιος. Υπάρχουν αρκετές μορφολογικές παραλλαγές.

Υπερτροφικός λειχήνας

Εμφανίζεται κυρίως στις κνήμες, ως παχιές, πολύ κνησμώδεις, υπερκερατωσικές (με κερατίνη, «σκληρές») πλάκες, και μπορεί να επιμένει για πολλά χρόνια. Επειδή οι χρόνιες υπερτροφικές βλάβες μπορούν σπάνια να αναπτύξουν ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα, μια περιοχή που αλλάζει μορφή, εξελκώνεται, αιμορραγεί ή δεν ανταποκρίνεται στη θεραπεία πρέπει να επανεκτιμάται και ενδεχομένως να βιοψείται (να λαμβάνεται μικρό δείγμα για εξέταση στο μικροσκόπιο).

Δακτυλιοειδής λειχήνας

Οι βλάβες παίρνουν μορφή δακτυλίου, με ανάγλυφο χείλος και πιο ανοιχτό κέντρο, και συναντώνται συχνότερα στα γεννητικά όργανα ή στις πτυχές.

Γραμμοειδής λειχήνας

Οι βλάβες εμφανίζονται σε γραμμική διάταξη, συχνά ακολουθώντας τις γραμμές του Blaschko (αόρατες γραμμές ανάπτυξης του δέρματος στο έμβρυο). Μπορεί να εμφανιστεί και σε παιδιά ή νεότερους ενήλικες.

Ακτινικός λειχήνας

Εντοπίζεται κυρίως σε περιοχές που εκτίθενται στον ήλιο και είναι συχνότερος σε άτομα με σκουρότερο φωτότυπο. Ο ήλιος μπορεί να λειτουργεί ως εκλυτικός παράγοντας, και η φωτοπροστασία είναι μέρος της θεραπείας.

Μελαγχρωματικός λειχήνας (lichen planus pigmentosus)

Εδώ κυριαρχούν γκριζοκαφέ ή καστανές κηλίδες αντί για τις τυπικές ερυθροϊώδεις βλατίδες. Συχνά προσβάλλεται το πρόσωπο, ο λαιμός ή οι πτυχές. Η φλεγμονή μπορεί να είναι μικρή, αλλά η δυσχρωμία επίμονη και θεραπευτικά δύσκολη. Η μορφή αυτή συνυπάρχει μερικές φορές με τη μετωπιαία ινωτική αλωπεκία (δείτε εδώ).

Σπανιότερες παραλλαγές

• Φυσαλιδώδης (πομφολυγώδης): εμφανίζονται και φουσκάλες πάνω στις βλατίδες.
• Ατροφικός: οι βλάβες γίνονται λεπτές και ελαφρά βυθισμένες.
• Διαβρωτικός ή ελκωτικός των πελμάτων: επώδυνα έλκη στα πέλματα, που δυσκολεύουν το βάδισμα· χρειάζεται εξειδικευμένη αντιμετώπιση.
• Ανάστροφος (στις πτυχές): μασχάλες, βουβωνικές και υπομαστικές πτυχές.

Θεραπεία του δερματικού λειχήνα

Δεν υπάρχει μία «στανταρισμένη» θεραπεία που να ταιριάζει σε όλους. Στον περιορισμένο δερματικό λειχήνα χρησιμοποιούνται κυρίως ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή (κρέμες ή αλοιφές «κορτιζόνης»). Σε παχιές εντοπισμένες βλάβες μπορεί να χρησιμοποιηθούν ενδοβλαβικά κορτικοστεροειδή (μικρές ενέσεις μέσα στη βλάβη) ή κάλυψη της περιοχής με επίδεσμο. Ο κνησμός ανακουφίζεται με μαλακτικά, δροσερά επιθέματα και, όταν ξυπνά τη νύχτα, με αντιϊσταμινικά που προκαλούν υπνηλία.

Σε εκτεταμένο δερματικό λειχήνα η φωτοθεραπεία, ιδιαίτερα NB-UVB (υπεριώδης ακτινοβολία στενού φάσματος), αποτελεί σημαντική επιλογή. Σε σοβαρή, ταχέως εξελισσόμενη ή ανθεκτική νόσο μπορεί να χρησιμοποιηθούν, ανάλογα με την περίπτωση, συστηματικά κορτικοστεροειδή για περιορισμένο διάστημα, ρετινοειδή, μεθοτρεξάτη, κυκλοσπορίνη, μυκοφαινολάτη, υδροξυχλωροκίνη ή άλλες ανοσοτροποποιητικές θεραπείες.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Λειχήνας του στόματος (στοματικός ομαλός λειχήνας)

Ο στοματικός ομαλός λειχήνας είναι μία από τις σημαντικότερες μορφές, επειδή έχει συνήθως πολύ πιο χρόνια πορεία από τον δερματικό.

Πηγές: González-Moles και συν. (2020, 2019), Idrees και συν. (2021). Τα ποσοστά αναφέρονται σε ασθενείς με στοματικό λειχήνα που παρακολουθήθηκαν για χρόνια.

Πώς φαίνεται

Η κλασική εικόνα είναι λεπτές λευκές γραμμές που σχηματίζουν δαντελωτό ή δικτυωτό σχέδιο, συνήθως συμμετρικά στο εσωτερικό των παρειών. Μπορεί όμως να προσβληθούν τα ούλα, η γλώσσα, τα χείλη ή άλλες περιοχές του στόματος.

Υπάρχουν δικτυωτές, βλατιδώδεις, υπερκερατωσικές (πλακοειδείς), ατροφικές, διαβρωτικές και, σπανιότερα, φυσαλιδώδεις μορφές. Οι δικτυωτές μορφές μπορεί να μην προκαλούν κανένα σύμπτωμα και να ανακαλύπτονται τυχαία από τον οδοντίατρο ή τον ιατρό. Αντίθετα, οι ατροφικές και κυρίως οι διαβρωτικές μορφές προκαλούν έντονο κάψιμο, πόνο, δυσκολία στο φαγητό και μεγάλη επιβάρυνση της καθημερινότητας. Όταν προσβάλλονται τα ούλα, παίρνουν μορφή «απολεπιστικής ουλίτιδας»: ούλα κόκκινα, με πόνο και αιμορραγία κατά το βούρτσισμα.

Διάγνωση και βιοψία

Η διάγνωση στηρίζεται στην κλινική εικόνα και, όταν χρειάζεται, στη βιοψία. Η βιοψία είναι ιδιαίτερα σημαντική σε άτυπες, μονόπλευρες, διαβρωτικές, υπερκερατωσικές ή επίμονες αλλοιώσεις και όταν υπάρχει οποιαδήποτε υποψία δυσπλασίας (αρχόμενων προκαρκινικών αλλαγών των κυττάρων). Πρόσφατη διεθνής βιβλιογραφία αντιμετωπίζει πλέον τον στοματικό λειχήνα ως δυνητικά κακοήθη διαταραχή του στοματικού βλεννογόνου, γεγονός που εξηγεί γιατί η παρακολούθηση δεν πρέπει να διακόπτεται ακόμη και όταν τα συμπτώματα είναι ήπια.

Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος καρκίνου;

Ο κίνδυνος είναι μικρός, αλλά όχι μηδενικός. Σε μεγάλη μετα-ανάλυση 82 μελετών με πάνω από 26.000 ασθενείς, το συνολικό ποσοστό κακοήθους εξαλλαγής ήταν περίπου 1,14% στη διάρκεια της παρακολούθησης.^[2] Άλλη ανάλυση, που δέχτηκε μόνο ασθενείς με αυστηρά επιβεβαιωμένη διάγνωση, βρήκε πολύ χαμηλότερο ποσοστό, περίπου 0,44%.^[3] Η διαφορά οφείλεται κυρίως στο ποιους ασθενείς μετρά κάθε μελέτη και πόσο χρόνο τους παρακολουθεί· ο πραγματικός κίνδυνος είναι κάπου εκεί, δηλαδή λίγα περιστατικά ανά 100 ασθενείς στη διάρκεια πολλών ετών. Όταν συνυπάρχει ιστολογική δυσπλασία, ο κίνδυνος είναι σαφώς μεγαλύτερος.

Οι παράγοντες που αύξαναν τον κίνδυνο στις μελέτες ήταν οι ατροφικές και διαβρωτικές μορφές (περίπου τετραπλάσιος κίνδυνος), η εντόπιση στη γλώσσα, το κάπνισμα, το αλκοόλ και η ηπατίτιδα C.^[2] Εκτός από την αναγκαία προσοχή, αυτά είναι και τα πράγματα που ο ασθενής μπορεί να επηρεάσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας ασθενής με στοματικό λειχήνα «θα πάθει καρκίνο». Σημαίνει ότι η διάγνωση πρέπει να είναι σωστή και ότι η μακροχρόνια παρακολούθηση έχει πραγματική αξία. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται επίμονες ερυθρές ή διαβρωτικές αλλοιώσεις, έλκη που δεν επουλώνονται, νέες σκληρίες ή ογκίδια, μονόπλευρες μεταβολές και περιοχές που αλλάζουν ξαφνικά χαρακτήρα.

Θεραπεία

Όταν η νόσος είναι ασυμπτωματική (δικτυωτή μορφή χωρίς ενοχλήσεις), μπορεί να μην απαιτείται καθόλου φάρμακο· χρειάζεται όμως παρακολούθηση. Στις συμπτωματικές μορφές βασική θεραπεία είναι τα ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή σε μορφή κατάλληλη για τον στοματικό βλεννογόνο (τζελ, κολλητική πάστα, στοματικό διάλυμα). Σε ανθεκτικές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται τοπικοί αναστολείς καλσινευρίνης (π.χ. τακρόλιμους) και, σε σοβαρή ή εκτεταμένη νόσο, συστηματικές θεραπείες. Επειδή η τοπική «κορτιζόνη» στο στόμα ευνοεί τη μυκητίαση, ο ιατρός θα την αναζητήσει και θα τη θεραπεύσει, αν εμφανιστεί.

Τι μπορείτε να κάνετε εσείς

• Στοματική υγιεινή με ήπια μέσα: μαλακή οδοντόβουρτσα και οδοντόκρεμα χωρίς έντονες γεύσεις (μέντα, κανέλα) και, αν σας ενοχλεί, χωρίς λαουρυλοθειικό νάτριο (SLS, ουσία που αφρίζει και ερεθίζει).
• Τακτικός οδοντιατρικός έλεγχος και καθαρισμός, με ενημέρωση του οδοντιάτρου για τον λειχήνα. Η καλή υγιεινή των ούλων βελτιώνει τα συμπτώματα.
• Προσωρινή αποφυγή τροφών που οι ίδιοι διαπιστώνετε ότι ερεθίζουν τις ενεργές διαβρώσεις: πολύ πικάντικα, όξινα (ντομάτα, εσπεριδοειδή, ξίδι), πολύ ζεστά ή πολύ σκληρά. Δεν υπάρχει αποδεδειγμένη ειδική «δίαιτα για τον λειχήνα» και δεν χρειάζονται αυθαίρετοι διατροφικοί αποκλεισμοί.
• Κάπνισμα και υπερβολικό αλκοόλ: αποφεύγονται, ιδιαίτερα σε έναν βλεννογόνο που ήδη χρειάζεται επιτήρηση.
• Αυτοεξέταση: κοιτάξτε το στόμα σας μπροστά στον καθρέφτη μία φορά τον μήνα, με καλό φως, και σημειώστε ό,τι είναι καινούριο.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Ομαλός λειχήνας των γεννητικών οργάνων

Ο ομαλός λειχήνας μπορεί να προσβάλει το αιδοίο, τον κόλπο, τη βάλανο και άλλες περιοχές των γεννητικών οργάνων. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον σκληροατροφικό λειχήνα των γεννητικών οργάνων, που είναι άλλη νόσος και περιγράφεται παρακάτω· οι δύο μπορεί να μοιάζουν, αλλά η αντιμετώπιση και η πρόγνωση διαφέρουν.

Στις γυναίκες

Η διαβρωτική μορφή μπορεί να προκαλέσει κάψιμο, πόνο, αιμορραγία, πόνο στη σεξουαλική επαφή (δυσπαρευνία) και επώδυνες διαβρώσεις. Στον κόλπο συχνά υπάρχουν υπερβολικές εκκρίσεις με ερεθισμό. Σε χρόνια ενεργό νόσο μπορεί να δημιουργηθούν ουλές και συμφύσεις (ενώσεις των πτυχών) και να στενέψει η είσοδος του κόλπου. Σε αντίθεση με τον σκληροατροφικό λειχήνα, ο ομαλός λειχήνας μπορεί να προσβάλει τον κολπικό βλεννογόνο. Μερικές γυναίκες έχουν ταυτόχρονα βλάβες στο αιδοίο, στον κόλπο και στα ούλα (το «αιδοιοκολπικό-ουλικό σύνδρομο»), γι’ αυτό ρωτάμε πάντα και για το στόμα.

Στους άνδρες

Μπορεί να εμφανιστούν ερυθροϊώδεις ή δακτυλιοειδείς βλάβες στη βάλανο και στην ακροποσθία, με ή χωρίς κνησμό ή ενόχληση. Οι άνδρες προσβάλλονται σπανιότερα από τις γυναίκες.

Δεν είναι σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα

Ο ομαλός λειχήνας των γεννητικών οργάνων δεν μεταδίδεται με τη σεξουαλική επαφή και δεν «κολλάει» στον σύντροφο. Δεν είναι ένδειξη κακής υγιεινής ή απιστίας. Όταν η επαφή πονά ή αιμορραγεί, υπάρχουν τρόποι: κατάλληλο λιπαντικό, προσωρινή αποχή όσο υπάρχουν ενεργές διαβρώσεις, και σωστή θεραπεία της φλεγμονής.

Παρακολούθηση και κίνδυνος καρκίνου

Οι χρόνιες διαβρωτικές γεννητικές μορφές απαιτούν παρακολούθηση. Πρόσφατη μετα-ανάλυση (2026) υπολόγισε κακοήθη εξαλλαγή περίπου 2% στον λειχήνα του αιδοίου, σαφώς υψηλότερη από ό,τι στον απλό δερματικό λειχήνα (περίπου 0%).^[4] Οι διαβρωτικές και υπερτροφικές μορφές συνδέονταν συχνότερα με καρκίνο. Συνεπώς, κάθε έλκος που δεν επουλώνεται, κάθε περιοχή που σκληραίνει, παχαίνει ή αιμορραγεί, χρειάζεται εξέταση και, συχνά, βιοψία.

Θεραπεία

Η θεραπεία βασίζεται συνήθως σε ισχυρά ή πολύ ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή, με μορφές κατάλληλες για κάθε περιοχή (αλοιφή στο αιδοίο, ειδικά σκευάσματα για τον κόλπο). Σε ανθεκτικές περιπτώσεις μπορεί να χρειαστούν τοπικοί αναστολείς καλσινευρίνης ή συστηματική ανοσοτροποποιητική θεραπεία. Οι ουλώδεις συμφύσεις και οι ανατομικές αλλοιώσεις απαιτούν ιδιαίτερη αντιμετώπιση και, ορισμένες φορές, συνεργασία δερματολόγου με γυναικολόγο ή ουρολόγο. Σε στένωση του κόλπου μπορεί να βοηθήσουν οι κολπικοί διαστολείς, με οδηγίες από ειδικό.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Λειχήνας των νυχιών

Η προσβολή των νυχιών έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η παρατεταμένη φλεγμονή μπορεί να καταστρέψει μόνιμα τη μήτρα του νυχιού (το σημείο όπου παράγεται). Σε αρκετές περιπτώσεις τα νύχια προσβάλλονται λίγα, αλλά ενίοτε και όλα.

Πώς φαίνεται

Μπορεί να εμφανιστούν επιμήκεις γραμμώσεις, λέπτυνση, σχάσεις, εύθραυστα νύχια, τραχύτητα της επιφάνειας (τραχωνυχία), μερική αποκόλληση ή σταδιακή απώλεια του νυχιού. Χαρακτηριστική προχωρημένη βλάβη είναι το ραχιαίο πτερύγιο (pterygium): δημιουργείται ουλώδης σύντηξη του δέρματος της βάσης με το νύχι και η φυσιολογική πλάκα του νυχιού δεν μπορεί πια να αναπτυχθεί.

Ο λειχήνας των νυχιών μερικές φορές εμφανίζεται χωρίς εμφανή λειχήνα στο υπόλοιπο δέρμα, και πολλές φορές μοιάζει με μυκητίαση ή με άλλες παθήσεις των νυχιών. Γι’ αυτό, πριν από μακρά αντιμυκητιασική αγωγή, χρειάζεται εξέταση για να επιβεβαιωθεί ότι υπάρχει όντως μύκητας.

Θεραπεία: το κρίσιμο είναι ο χρόνος

Η έγκαιρη διάγνωση είναι σημαντική ακριβώς επειδή η ήδη εγκατεστημένη ουλή δεν αναστρέφεται. Στη φλεγμονώδη φάση μπορούν να βοηθήσουν οι ενέσεις κορτικοστεροειδούς κοντά στη μήτρα (στη βάση του νυχιού), σύντομη συστηματική αγωγή (κορτικοστεροειδή) ή άλλα φάρμακα, όπως ρετινοειδή, ανάλογα με την περίπτωση. Η βελτίωση των νυχιών απαιτεί μήνες, επειδή το νύχι μεγαλώνει αργά.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Θυλακικός Λειχήνας (lichen planopilaris)

Ο θυλακικός λειχήνας (lichen planopilaris) προσβάλλει το τριχωτό και αφήνει ουλή: η απώλεια των μαλλιών είναι μόνιμη, γι’ αυτό η έγκαιρη διάγνωση έχει ιδιαίτερη σημασία. Η πλήρης περιγραφή του, μαζί με τη μετωπιαία ινωτική αλωπεκία (FFA) και τη σχέση του με την COVID-19, βρίσκεται πλέον στην ενότητα για τα μαλλιά: Θυλακικός Λειχήνας του τριχωτού (lichen planopilaris).

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Σκληροατροφικός λειχήνας των γεννητικών οργάνων (lichen sclerosus)

Ο σκληρός ή σκληροατροφικός λειχήνας (lichen sclerosus) είναι διαφορετική νόσος από τον ομαλό λειχήνα. Η παλαιότερη ονομασία «lichen sclerosus et atrophicus» (ΣΑΛ) εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως, αν και η σύγχρονη διεθνής ονομασία είναι απλώς lichen sclerosus.

Είναι χρόνια φλεγμονώδης, ανοσολογικά διαμεσολαβούμενη νόσος που προσβάλλει κυρίως την περιοχή των γεννητικών οργάνων· μπορεί όμως να εμφανιστεί και σε άλλα μέρη του σώματος (κορμός, χέρια, καρποί). Εμφανίζεται σε γυναίκες, άνδρες και παιδιά. Είναι ιδιαίτερα συχνός στις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση, αλλά η διάγνωση δεν πρέπει να αποκλείεται σε νεότερη ηλικία. Οι σύγχρονες ευρωπαϊκές οδηγίες τονίζουν ότι πρόκειται για νόσο που εξακολουθεί να υποδιαγιγνώσκεται.^[6]

Πηγές: Baandrup και συν. 2024 (Δανία)· Lee και συν. 2015 (μελέτη 507 γυναικών, Αυστραλία).

Πώς αρχίζει

Η πρώτη εικόνα δεν είναι πάντοτε η χαρακτηριστική «λευκή ατροφία». Στα αρχικά στάδια μπορεί να υπάρχει μόνο κνησμός, ερυθρότητα, οίδημα, κάψιμο, ευαισθησία, μικρές ρωγμές ή πόνος στη σεξουαλική επαφή.

Γι’ αυτό αρκετές γυναίκες αντιμετωπίζονται επί μήνες ως πάσχουσες από «υποτροπιάζουσες μυκητιάσεις», χωρίς ποτέ να επιβεβαιωθεί μυκητιασική λοίμωξη. Οι επανειλημμένες «μυκητιάσεις» που δεν τεκμηριώνονται ή που δεν ανταποκρίνονται όπως αναμένεται πρέπει να οδηγούν σε δερματολογική εξέταση.

Με την πάροδο του χρόνου το δέρμα αποκτά χαρακτηριστική λευκή ή πορσελανοειδή όψη, γίνεται λεπτό και εύθρυπτο, εμφανίζει ρωγμές και μικρές αιμορραγίες (συχνά ως μώλωπες), ενώ παράλληλα δημιουργείται σκλήρυνση και ουλοποίηση.

Στις γυναίκες

Η νόσος μπορεί να περιβάλλει το αιδοίο και την περιπρωκτική περιοχή, σχηματίζοντας την χαρακτηριστική κατανομή σε «σχήμα 8». Με την εξέλιξη μπορεί να προκληθεί υποστροφή ή εξαφάνιση των μικρών χειλέων, συμφύσεις, κάλυψη της κλειτορίδας από ουλώδη ιστό και στένωση της εισόδου του κόλπου. Συνήθη συμπτώματα είναι ο κνησμός (συχνά νυχτερινός), το κάψιμο, ο πόνος στην επαφή, οι ρωγμές και, σε προχωρημένες φάσεις, η δυσκολία στην ούρηση ή την αφόδευση.

Ο ίδιος ο κολπικός βλεννογόνος συνήθως δεν προσβάλλεται από τον σκληροατροφικό λειχήνα. Αυτό αποτελεί μία χρήσιμη διαφορά από τον διαβρωτικό ομαλό λειχήνα των γεννητικών οργάνων.

Στους άνδρες

Προσβάλλονται κυρίως η ακροποσθία και η βάλανος. Μπορεί να εμφανιστούν λευκές περιοχές, ρωγμές, πόνος, δυσκολία στην αποκάλυψη της βαλάνου και σταδιακά φίμωση (στένωση της ακροποσθίας). Σε ορισμένους ασθενείς προσβάλλεται το έξω στόμιο της ουρήθρας και μπορεί να δημιουργηθεί στένωση, με προβλήματα στην ούρηση (εξασθενημένη ροή).

Η παλαιότερη ονομασία «balanitis xerotica obliterans» περιγράφει ουσιαστικά προχωρημένο ανδρικό σκληροατροφικό λειχήνα των γεννητικών οργάνων. Δεν είναι σπάνιος: στη Δανία η συχνότητα των διαγνώσεων με βιοψία στους άνδρες υπερδιπλασιάστηκε μέσα σε 26 χρόνια.^[10]

Στα παιδιά

Ο σκληροατροφικός λειχήνας μπορεί να εμφανιστεί και πριν από την εφηβεία. Στα κορίτσια ο κνησμός, το κάψιμο, η δυσκοιλιότητα λόγω επώδυνης αφόδευσης ή ακόμη και μικρές αιμορραγίες μπορεί να δημιουργήσουν σημαντική ανησυχία. Οι αιμορραγικές εκχυμώσεις (μώλωπες) μπορεί να παρερμηνευθούν. Η σωστή αναγνώριση της νόσου από έμπειρο ιατρό είναι απαραίτητη, ώστε να αποφευχθεί τόσο η καθυστέρηση της θεραπείας όσο και η λανθασμένη ερμηνεία των βλαβών. Σε πολλά παιδιά η νόσος δεν υποχωρεί αυτόματα με την εφηβεία, γι’ αυτό δεν «περιμένουμε να περάσει».

Είναι μεταδοτικός;

Όχι. Ο σκληροατροφικός λειχήνας δεν είναι λοίμωξη και δεν είναι σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα. Δεν μεταδίδεται στον σύντροφο και δεν αποτελεί ένδειξη κακής υγιεινής ή απιστίας.

Είναι θεραπεύσιμος;

Η προδιάθεση της νόσου είναι συχνά χρόνια, αλλά η φλεγμονή μπορεί να ελεγχθεί πολύ αποτελεσματικά. Αυτό έχει τεράστια σημασία, γιατί η έγκαιρη θεραπεία δεν ανακουφίζει μόνο από τον κνησμό και τον πόνο· περιορίζει την εξέλιξη της ουλοποίησης και μειώνει τον κίνδυνο σοβαρών επιπλοκών. Οι ανατομικές αλλοιώσεις που έχουν ήδη δημιουργηθεί από ώριμο ουλώδη ιστό δεν εξαφανίζονται πάντα με τη φαρμακευτική αγωγή. Γι’ αυτό η θεραπεία πρέπει να αρχίζει πριν δημιουργηθεί μη αναστρέψιμη ανατομική καταστροφή.

Θεραπεία του σκληροατροφικού λειχήνα

Η θεραπεία πρώτης γραμμής, σύμφωνα με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές (EuroGuiDerm) και γερμανόφωνες (S3) κατευθυντήριες οδηγίες, είναι τα ισχυρά ή πολύ ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή, συχνότερα κλομπεταζόλη 0,05% ή κατάλληλο ισχυρό κορτικοστεροειδές, μαζί με συστηματική φροντίδα του δερματικού φραγμού με μαλακτικά.^[7] Η «ορμονική» τοπική θεραπεία μόνη της (π.χ. οιστρογόνα) δεν συνιστάται για τη θεραπεία της νόσου.

Ένα αρχικό θεραπευτικό διάστημα περίπου τριών μηνών χρησιμοποιείται πολύ συχνά, αλλά το ακριβές σχήμα καθορίζεται από τον ιατρό: δεν υπάρχει ένα και μοναδικό σχήμα κατάλληλο για όλους. Συνήθως πρόκειται για μικρή ποσότητα (περίπου όσο ένα μπιζέλι), στη σωστή περιοχή, και όχι για «παχύ στρώμα».

Μετά την ύφεση πολλοί ασθενείς χρειάζονται μακροχρόνια θεραπεία συντήρησης, συχνά με αραιότερη εφαρμογή. Η φοβία απέναντι στην «κορτιζόνη» είναι ένας από τους συχνότερους λόγους ανεπαρκούς θεραπείας. Όταν τα ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή χρησιμοποιούνται στη σωστή περιοχή, στη σωστή ποσότητα και με ιατρική παρακολούθηση, έχουν πολύ καλή σχέση αποτελεσματικότητας και ασφάλειας: στη μελέτη των 507 γυναικών, η αναστρέψιμη λέπτυνση του δέρματος από την αγωγή παρουσιάστηκε σε περίπου 1 στις 100 συνεπείς ασθενείς.^[12]

Οι τοπικοί αναστολείς καλσινευρίνης (π.χ. τακρόλιμους, πιμεκρόλιμους) αποτελούν θεραπευτική επιλογή δεύτερης γραμμής σε επιλεγμένους ασθενείς. Στον εξωγεννητικό σκληροατροφικό λειχήνα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και φωτοθεραπεία. Στους άνδρες με επίμονη φίμωση παρά την κατάλληλη φαρμακευτική θεραπεία μπορεί να χρειασθεί περιτομή, η οποία συχνά βοηθά πολύ.

Νεότερες παρεμβάσεις, όπως laser ή PRP, έχουν μελετηθεί, αλλά δεν πρέπει να θεωρούνται υποκατάστατο της καθιερωμένης αντιφλεγμονώδους θεραπείας. Τα διαθέσιμα δεδομένα εξακολουθούν να είναι πολύ πιο περιορισμένα από εκείνα των τοπικών κορτικοστεροειδών και η εφαρμογή τους πρέπει να γίνεται μόνο σε προσεκτικά επιλεγμένες περιπτώσεις και από ιατρούς με εμπειρία στη νόσο.

Καθημερινή φροντίδα

• Προστατέψτε την περιοχή από περιττό ερεθισμό. Προτιμήστε ήπια προϊόντα καθαρισμού χωρίς άρωμα ή υποκατάστατα σαπουνιού, και στεγνώστε χωρίς τριβή.
• Χρησιμοποιήστε μαλακτικές/φραγμοποιητικές αλοιφές (απλές, χωρίς άρωμα) καθημερινά, ειδικά μετά το πλύσιμο.
• Αποφύγετε τα αρωματικά σαπούνια, τα αποσμητικά γεννητικών οργάνων, τα επιθετικά αντισηπτικά και την υπερβολική «υγιεινή»: επιδεινώνουν τη φλεγμονή.
• Η σφιχτή ενδυμασία και η τριβή (π.χ. ποδηλασία, σφιχτά εσώρουχα) μπορούν να προκαλέσουν έξαρση, λόγω του φαινομένου Köbner.
• Όταν η σεξουαλική επαφή προκαλεί μηχανικό ερεθισμό, η χρήση κατάλληλου λιπαντικού είναι χρήσιμη. Επί ενεργών ρωγμών ή διαβρώσεων μπορεί να χρειαστεί προσωρινή αποχή μέχρι να ελεγχθεί η φλεγμονή.

Σκληροατροφικός λειχήνας και καρκίνος

Ο σκληροατροφικός λειχήνας των γεννητικών οργάνων συνοδεύεται από αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης ακανθοκυτταρικού καρκινώματος. Τα στοιχεία αυτά δεν πρέπει να τρομάζουν τον ασθενή. Αντίθετα, εξηγούν γιατί έχει σημασία η σωστή θεραπεία και η παρακολούθηση.

• Δανία: γυναίκες με βιοψία-επιβεβαιωμένο σκληροατροφικό λειχήνα του αιδοίου είχαν περίπου 8,5 φορές υψηλότερη επίπτωση σοβαρής προκαρκινικής αλλοίωσης του αιδοίου και 16,2 φορές υψηλότερη επίπτωση ακανθοκυτταρικού καρκινώματος από τον γενικό πληθυσμό.^[9] Στους άνδρες με βιοψία-επιβεβαιωμένο σκληροατροφικό λειχήνα του πέους, η συχνότητα του ακανθοκυτταρικού καρκινώματος του πέους ήταν περίπου 15,5 φορές μεγαλύτερη, ενώ δεν υπήρχε σαφής αύξηση του κινδύνου για τους υπόλοιπους καρκίνους, γεγονός που δείχνει ότι ο κίνδυνος οφείλεται σε τοπικούς παράγοντες.^[10]
• Ολλανδία: σε 3.038 γυναίκες με σκληροατροφικό λειχήνα, ο συσωρευτικός κίνδυνος καρκινώματος του αιδοίου ήταν 6,7%. Ο κίνδυνος στα 10 έτη ήταν 2,8% χωρίς συνοδό προκαρκινική αλλοίωση (VIN) και 18,8% με VIN, και αυξανόταν με την ηλικία (1,8% κάτω των 50, 3% στις ηλικίες 50–70, 5,9% πάνω από 70 ετών).^[11]
• Ο ρόλος της θεραπείας: στη μελέτη των 507 γυναικών, καρκίνος ή προκαρκινική αλλοίωση δεν εμφανίστηκε σε καμία από τις γυναίκες που ακολούθησαν την αγωγή, ενώ εμφανίστηκε στο 4,7% όσων την ακολούθησαν ελλιπώς.^[12] Δεν υπάρχει ακόμη τυχαιοποιημένη μελέτη που να το αποδεικνύει, αλλά τα δεδομένα συγκλίνουν: η συνεχής καταστολή της φλεγμονής μειώνει τις ουλές και πιθανότατα και τον κίνδυνο.

Η παρακολούθηση επομένως είναι εφ’ όρου ζωής. Οι σύγχρονες οδηγίες προτείνουν συχνότερη επανεξέταση στην αρχή (ενδεικτικά κάθε 3 έως 6 μήνες μέχρι να σταθεροποιηθεί η νόσος) και στη συνέχεια, όταν είναι πλήρως ελεγχόμενη, συνήθως τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο.^[7] Ο ασθενής καλείται επίσης να παρατηρεί τον εαυτό του: μια περιοχή που σκληραίνει, παχαίνει, αιμορραγεί ή εξελκώνεται και δεν επουλώνεται χρειάζεται άμεση εξέταση και συχνά βιοψία.

Εγκυμοσύνη

Ο σκληροατροφικός λειχήνας δεν εμποδίζει την εγκυμοσύνη. Οι οδηγίες αναφέρουν ότι η θεραπεία με τοπικά κορτικοστεροειδή πρέπει να συνεχίζεται κατά την εγκυμοσύνη όταν χρειάζεται, για τον έλεγχο της νόσου και την πρόληψη επιπλοκών.^[6] Ο τρόπος τοκετού κρίνεται ατομικά από τον γυναικολόγο, ανάλογα με την έκταση των ουλών.

Εξωγεννητικός σκληροατροφικός λειχήνας

Ο σκληροατροφικός λειχήνας μπορεί να εμφανιστεί και εκτός γεννητικών οργάνων, κυρίως στον κορμό, στη ράχη, στους γλουτούς, στους καρπούς και στα χέρια, ως ασπρωπές, λείες, ελαφρά βυθισμένες πλάκες ή μικρές λευκές βλατίδες (συχνά με «τάπες» στα στόμια των τριχών). Συχνά δεν προκαλεί συμπτώματα, αλλά μπορεί να κνησμώνει. Αντιμετωπίζεται με ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή και, όταν είναι εκτεταμένος, με φωτοθεραπεία.

Γιατί βλέπουμε σήμερα πολύ περισσότερο σκληροατροφικό λειχήνα;

Εδώ τα διαθέσιμα δεδομένα έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Πιθανές εξηγήσεις

• Καλύτερη αναγνώριση της νόσου από ιατρούς και ασθενείς και μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση, ιδιαίτερα μετά τις νέες οδηγίες.
• Περισσότερες βιοψίες και πιο προσεκτική εξέταση της περιοχής.
• Γήρανση του πληθυσμού, αφού η νόσος είναι πιο συχνή στις μεγάλες ηλικίες.
• Πραγματική αύξηση της επίπτωσης, για λόγους που δεν γνωρίζουμε ακόμη.
• Στη μετα-COVID περίοδο: στρες, αλλαγές στη φροντίδα και πιθανοί ανοσολογικοί πυροδοτικοί παράγοντες, χωρίς όμως απόδειξη.

Συμπέρασμα: η κλινική παρατήρηση ότι στη μετα-COVID εποχή συναντάμε πολύ περισσότερες περιπτώσεις είναι ενδιαφέρουσα και συμβαδίζει με την τεκμηριωμένη αύξηση των διαγνώσεων. Μέχρι σήμερα όμως δεν διαθέτουμε επαρκή επιδημιολογικά δεδομένα ώστε να αποδώσουμε αυτή την αύξηση ειδικά στην COVID-19. Πρόκειται για ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Άλλοι «λειχήνες» που δεν είναι ομαλός λειχήνας

Η λέξη «λειχήνας» χρησιμοποιείται και για άλλες παθήσεις που δεν έχουν σχέση με τον ομαλό ή τον σκληροατροφικό. Αναφέρονται εδώ επειδή συχνά δημιουργούν σύγχυση.

Απλός χρόνιος λειχήνας (lichen simplex chronicus)

Δεν είναι νόσος του ανοσοποιητικού, αλλά αποτέλεσμα ενός φαύλου κύκλου κνησμού και ξυσίματος: το δέρμα, από το συνεχές ξύσιμο, παχαίνει και αποκτά έντονο «πλέγμα» γραμμών (λειχηνοποίηση), και κνησμώνει ακόμη περισσότερο. Εμφανίζεται συχνά στον αυχένα, στους αστραγάλους, στα πέλματα, στο αιδοίο και στο όσχεο. Συχνά υπάρχει υποκείμενη αιτία (ατοπία, ξηρότητα, ψυχολογική ένταση). Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει ισχυρά τοπικά κορτικοστεροειδή, κάλυψη της περιοχής και, κυρίως, διακοπή του ξυσίματος. Μπορεί να συνυπάρχει με σκληροατροφικό λειχήνα, και τότε χρειάζονται και οι δύο διαγνώσεις να τεθούν σωστά.

Στιλπνός λειχήνας (lichen nitidus)

Μικροσκοπικές (1–2 χιλιοστά), στιλπνές, ομοιόχρωμες ή ελαφρά ροζ βλατίδες, συχνότερα σε παιδιά, στα χέρια, στον κορμό ή στα γεννητικά όργανα. Συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα και υποχωρεί από μόνος του.

Γραμμοειδής λειχήνας των παιδιών (lichen striatus)

Μια γραμμική ταινία από μικρές ροζ βλατίδες, συνήθως σε άκρο παιδιού. Εμφανίζεται απότομα και συνήθως υποχωρεί από μόνη της μέσα σε μήνες έως ένα-δύο χρόνια, με ελάχιστη θεραπεία.

Λειχηνοειδείς αντιδράσεις

Αντιδράσεις που μοιάζουν με ομαλό λειχήνα αλλά προκαλούνται από φάρμακα, από οδοντιατρικά υλικά ή από άλλο εξωτερικό παράγοντα (βλ. «Γιατί εμφανίζεται ο λειχήνας;»). Βελτιώνονται όταν αφαιρεθεί η αιτία.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Πώς γίνεται η διάγνωση του λειχήνα;

Σε πολλές περιπτώσεις η κλινική εικόνα είναι χαρακτηριστική και ένας έμπειρος δερματολόγος μπορεί να θέσει με μεγάλη πιθανότητα τη διάγνωση από την εξέταση.

Η δερματοσκόπηση (εξέταση με ειδικό μεγεθυντικό φακό) προσθέτει χρήσιμες πληροφορίες στις δερματικές βλάβες, ενώ στον θυλακικό λειχήνα η τριχοσκόπηση είναι ουσιαστικό εργαλείο για την αναγνώριση της ενεργού φλεγμονής και την παρακολούθηση της εξέλιξης.

Η βιοψία χρησιμοποιείται όταν η εικόνα δεν είναι τυπική, όταν πρέπει να διαφοροδιαγνωστεί ο λειχήνας από άλλο νόσημα, όταν υπάρχει ουλωτική αλωπεκία, σε αρκετές μορφές του λειχήνα του στόματος ή των γεννητικών οργάνων και οπωσδήποτε όταν υπάρχει ύποπτη περιοχή για δυσπλασία ή κακοήθεια. Γίνεται με τοπική αναισθησία και διαρκεί λίγα λεπτά.

Στον σκληροατροφικό λειχήνα η βιοψία δεν είναι υποχρεωτική σε κάθε απολύτως τυπική περίπτωση. Είναι όμως ιδιαίτερα χρήσιμη όταν υπάρχει διαγνωστική αμφιβολία, υπερκερατωσική ή ανθεκτική περιοχή, επίμονη διάβρωση ή έλκος ή υποψία προκαρκινικής αλλοίωσης. Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε ότι σε πολύ πρώιμο σκληροατροφικό λειχήνα η ιστολογική εικόνα μπορεί να μην έχει ακόμη αποκτήσει όλα τα κλασικά χαρακτηριστικά, και μια μη διαγνωστική βιοψία δεν αποκλείει πάντοτε τη νόσο.

Ο εργαστηριακός έλεγχος εξατομικεύεται. Ανάλογα με το ιστορικό μπορεί να περιλαμβάνει έλεγχο για ηπατίτιδα C, θυρεοειδική λειτουργία ή άλλες εξετάσεις, αλλά δεν υπάρχει μία υποχρεωτική «δέσμη εξετάσεων λειχήνα» κατάλληλη για όλους.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Πώς αντιμετωπίζεται ο λειχήνας;

Δεν υπάρχει μία θεραπεία που να είναι σωστή για κάθε μορφή και κάθε ασθενή. Σε κάθε εντόπιση ο στόχος δεν είναι ο ίδιος: αλλού θέλουμε κυρίως να ελέγξουμε τα συμπτώματα, αλλού να προλάβουμε ουλές και μόνιμη καταστροφή και αλλού να μειώσουμε και τον μακροχρόνιο ογκολογικό κίνδυνο.

Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται και περισσότερο στοχευμένες θεραπείες, όπως οι αναστολείς JAK, το apremilast και βιολογικοί παράγοντες που παρεμβαίνουν στους άξονες IL-17/IL-23. Τα δεδομένα είναι ενδιαφέροντα, αλλά οι θεραπείες αυτές δεν έχουν όλες την ίδια τεκμηρίωση ούτε αποτελούν σήμερα καθολική θεραπεία πρώτης γραμμής.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Λειχήνας και καθημερινή ζωή

Εγκυμοσύνη και φάρμακα

Τα τοπικά κορτικοστεροειδή χρησιμοποιούνται συνήθως με ασφάλεια, με οδηγίες του ιατρού. Ορισμένα συστηματικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε σοβαρό λειχήνα (π.χ. μεθοτρεξάτη, μυκοφαινολάτη, ρετινοειδή όπως η ασιτρετίνη) δεν επιτρέπονται στην εγκυμοσύνη και χρειάζονται αξιόπιστη αντισύλληψη και προγραμματισμό. Αν σκοπεύετε να μείνετε έγκυος, μιλήστε το από πριν.

Σεξουαλική ζωή

Ο λειχήνας δεν μεταδίδεται, και ο σύντροφός σας δεν κινδυνεύει. Όταν υπάρχει πόνος, ρωγμές ή διαβρώσεις, χρειάζεται θεραπεία και προσωρινή προσαρμογή· ο πόνος στην επαφή δεν είναι κάτι που «πρέπει να υπομένεται». Το κατάλληλο λιπαντικό, η σωστή θεραπεία και η ανοιχτή συζήτηση με τον ιατρό και τον σύντροφο βοηθούν πολύ.

Ψυχολογία και ποιότητα ζωής

Ο χρόνιος κνησμός, ο πόνος, η εμφάνιση των μαλλιών ή η ντροπή για μια γεννητική νόσο επιβαρύνουν τη διάθεση και τον ύπνο. Είναι φυσιολογικό να το νιώθετε και δικαιούστε στήριξη. Το στρες συχνά συμπίπτει με εξάρσεις, γι’ αυτό η φροντίδα του ύπνου και της ψυχικής υγείας είναι μέρος της θεραπείας.

Εμβόλια

Οι περισσότεροι ασθενείς με λειχήνα εμβολιάζονται χωρίς πρόβλημα, και τα οφέλη των εμβολίων γενικά υπερτερούν. Αν είχατε έξαρση μετά από εμβολιασμό, αναφέρετέ το στον ιατρό σας και συζητήστε πριν από την επόμενη δόση.

Τακτική παρακολούθηση

Ο λειχήνας είναι χρόνιο νόσημα με εξάρσεις και υφέσεις. Οι επανεξετάσεις δεν είναι «τυπικές»: επιτρέπουν να ρυθμιστεί η αγωγή, να αποτραπούν ουλές και να εντοπιστούν έγκαιρα οι (σπάνιες) κακοήθεις αλλαγές. Στο στόμα και στα γεννητικά όργανα θεωρούνται απαραίτητες.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Πότε πρέπει ένας ασθενής με λειχήνα να εξεταστεί νωρίτερα;

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Συχνές ερωτήσεις των ασθενών

«Κολλάει;»

Όχι. Ο ομαλός λειχήνας, ο θυλακικός λειχήνας και ο σκληροατροφικός λειχήνας δεν είναι μεταδοτικά νοσήματα.

«Το κόλλησα από τον σύντροφό μου;»

Όχι. Ο λειχήνας των γεννητικών οργάνων, ομαλός ή σκληροατροφικός, δεν είναι σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα.

«Είναι καρκίνος;»

Όχι. Ο λειχήνας είναι φλεγμονώδης νόσος. Ορισμένες χρόνιες μορφές του στόματος και των γεννητικών οργάνων αυξάνουν ελαφρά τον μακροχρόνιο κίνδυνο ακανθοκυτταρικού καρκινώματος, γι’ αυτό χρειάζονται παρακολούθηση.

«Πρέπει να φοβάμαι την κορτιζόνη;»

Όταν χρησιμοποιείται σωστά και υπό ιατρική καθοδήγηση, όχι. Ιδίως στον σκληροατροφικό λειχήνα, η ανεπαρκής θεραπεία από φόβο των κορτικοστεροειδών μπορεί να είναι πολύ πιο επιζήμια από την κατάλληλη χρήση τους.

«Υπάρχει ειδική δίαιτα;»

Δεν υπάρχει αποδεδειγμένη δίαιτα που να θεραπεύει τον λειχήνα. Στον στοματικό λειχήνα είναι λογικό να αποφεύγονται τροφές που ερεθίζουν τις ενεργές βλάβες, χωρίς όμως αυθαίρετους αποκλεισμούς ολόκληρων ομάδων τροφίμων.

«Ο σκληροατροφικός λειχήνας θεραπεύεται οριστικά;»

Συνήθως μιλάμε για έλεγχο και όχι για οριστική ίαση της προδιάθεσης. Με σωστή θεραπεία, όμως, ο ασθενής μπορεί να παραμένει για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς συμπτώματα και χωρίς ενεργό φλεγμονή.

«Πόσο θα κρατήσει ο λειχήνας του δέρματος;»

Συνήθως ένα με δύο χρόνια, με πιθανότητα δεύτερου επεισοδίου περίπου σε έναν στους πέντε. Ο λειχήνας του στόματος, των νυχιών, του τριχωτού και ο σκληροατροφικός έχουν περισσότερο χρόνια πορεία και χρειάζονται μακροχρόνια παρακολούθηση.

«Χρειάζομαι βιοψία;»

Όχι πάντα. Η βιοψία γίνεται όταν η διάγνωση δεν είναι σίγουρη, όταν υπάρχει ουλωτική αλωπεκία, όταν η βλάβη είναι άτυπη, διαβρωτική ή δεν επουλώνεται και όταν υπάρχει υποψία δυσπλασίας ή κακοήθειας.

«Μπορώ να έχω σεξουαλική ζωή και να μείνω έγκυος;»

Ναι, και στις δύο περιπτώσεις, με σωστή θεραπεία. Για τα φάρμακα στην εγκυμοσύνη δείτε την ενότητα «Λειχήνας και καθημερινή ζωή».

«Μπορεί να φταίει η COVID-19;»

Υπάρχουν πλέον επιστημονικές ενδείξεις ότι η λοίμωξη SARS-CoV-2 και, πολύ σπανιότερα, ανοσολογικά γεγονότα μετά τον εμβολιασμό μπορούν να λειτουργήσουν ως εκλυτικοί παράγοντες λειχηνοειδών αντιδράσεων σε προδιατεθειμένα άτομα. Αυτό έχει τεκμηριωθεί καλύτερα για τον ομαλό λειχήνα και υπάρχουν αναφορές για θυλακικό λειχήνα. Δεν έχει όμως αποδειχθεί ότι η COVID-19 αποτελεί γενική αιτία, ούτε ότι εξηγεί την πληθυσμιακή αύξηση του σκληροατροφικού λειχήνα.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Τι πρέπει τελικά να θυμάται ο ασθενής

• Ο λειχήνας δεν είναι μία μόνο νόσος, και η πρόγνωσή του εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από το πού εντοπίζεται. Ο απλός δερματικός λειχήνας συχνά υποχωρεί, ενώ οι μορφές του στόματος, των γεννητικών οργάνων, των νυχιών και ιδιαίτερα του τριχωτού έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα χρόνιας πορείας.
• Ο Θυλακικός Λειχήνας πρέπει να αναγνωρίζεται και να θεραπεύεται έγκαιρα, επειδή η καταστροφή των τριχικών θυλάκων είναι μη αναστρέψιμη.
• Ο σκληροατροφικός λειχήνας πρέπει επίσης να θεραπεύεται ενεργά ακόμη και όταν τα συμπτώματα είναι μικρά, επειδή η μακροχρόνια καταστολή της φλεγμονής προστατεύει από ουλές, ανατομικές αλλοιώσεις και μειώνει τον κίνδυνο κακοήθειας.
• Ο λειχήνας του στόματος, ο ομαλός λειχήνας των γεννητικών οργάνων και ο σκληροατροφικός λειχήνας χρειάζονται μακροχρόνια επιτήρηση. Μία βλάβη που αλλάζει χαρακτήρα δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στον «γνωστό λειχήνα» χωρίς εξέταση.
• Και, κυρίως, ο ασθενής δεν πρέπει να συμβιβάζεται με χρόνια συμπτώματα επειδή του είπαν ότι «ο λειχήνας δεν θεραπεύεται». Μπορεί να είναι χρόνιο νόσημα, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά, αρκεί να αναγνωριστεί σωστά η μορφή του και να εφαρμοστεί η κατάλληλη θεραπεία και παρακολούθηση.

↑ Πίσω στα περιεχόμενα

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

Μικρή επιλογή από τη διεθνή βιβλιογραφία στην οποία στηρίζονται τα στοιχεία του κειμένου. Οι αριθμοί στο κείμενο παραπέμπουν σε αυτόν τον κατάλογο. Το κείμενο ενημερώθηκε τον Οκτώβριο του 2026.

1. González-Moles MÁ, Warnakulasuriya S, González-Ruiz I, et al. Worldwide prevalence of oral lichen planus: a systematic review and meta-analysis. Oral Dis. 2021;27(4):813-828. doi:10.1111/odi.13323
2. González-Moles MÁ, Ruiz-Ávila I, González-Ruiz L, et al. Malignant transformation risk of oral lichen planus: a systematic review and comprehensive meta-analysis. Oral Oncol. 2019;96:121-130. doi:10.1016/j.oraloncology.2019.07.012
3. Idrees M, Kujan O, Shearston K, Farah CS. Oral lichen planus has a very low malignant transformation rate: a systematic review and meta-analysis using strict diagnostic and inclusion criteria. J Oral Pathol Med. 2021;50(3):287-298. doi:10.1111/jop.12996
4. Colafemina ACE, Pedroso CM, Perez-de-Oliveira ME, et al. Malignant transformation in extraoral lichen planus: a systematic review and meta-analysis in the context of the risk in oral lichen planus. Dent J (Basel). 2026;14(4):217. doi:10.3390/dj14040217
5. García-Pola M, Rodríguez-Fonseca L, Suárez-Fernández C, et al. Bidirectional association between lichen planus and hepatitis C: an update systematic review and meta-analysis. J Clin Med. 2023;12(18):5777. doi:10.3390/jcm12185777
6. Kirtschig G, Günthert A, Kinberger M, et al. Lichen sclerosus. Part 1. Guideline of the DGG, DGGG, OEGGG and SGGG (S3-level, AWMF Registry No. 013-105), based on the EuroGuiDerm guideline. Geburtshilfe Frauenheilkd. 2026;86(8):693-719. doi:10.1055/a-2871-3377
7. Kirtschig G, Woelber L, Kinberger M, et al. Lichen sclerosus. Part 2 (treatment). Guideline of the DGG, DGGG, OEGGG and SGGG (S3-level, AWMF Registry No. 013-105). Geburtshilfe Frauenheilkd. 2026;86(8):720-745. doi:10.1055/a-2880-1997
8. Jerkovic Gulin S, Lundin F, Eriksson O. Lichen sclerosus: incidence and comorbidity. A nationwide Swedish register study. J Clin Med. 2024;13(10):2761. doi:10.3390/jcm13102761
9. Baandrup L, Hannibal CG, Hertzum-Larsen R, et al. Biopsy-verified vulvar lichen sclerosus: incidence trends 1997-2022 and increased risk of vulvar squamous precancer and squamous cell carcinoma. Int J Cancer. 2024. doi:10.1002/ijc.34927
10. Stærk MG, Kaderly Rasmussen EL, Hannibal CG, et al. Histologically verified penile lichen sclerosus: incidence in Denmark over 26 years and long-term risk of penile and non-penile cancer. Int J Cancer. 2025. doi:10.1002/ijc.35454
11. Bleeker MCG, Visser PJ, Overbeek LIH, van Beurden M, Berkhof J. Lichen sclerosus: incidence and risk of vulvar squamous cell carcinoma. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2016;25(8):1224-1230. doi:10.1158/1055-9965.EPI-16-0019
12. Lee A, Bradford J, Fischer G. Long-term management of adult vulvar lichen sclerosus: a prospective cohort study of 507 women. JAMA Dermatol. 2015;151(10):1061-1067. doi:10.1001/jamadermatol.2015.0643
13. Bizoń MA, Ostrowska A, Wieczorek A, Sawicki W. The impact of limited access of photodynamic therapy during COVID-19 pandemic on patients with vulvar lichen sclerosus. Ginekol Pol. 2023;94(12):959-966. doi:10.5603/GP.a2023.0066
14. Wang X, Shi Y, Liu Y. Baricitinib treatment of extragenital lichen sclerosus caused by COVID-19 vaccine. Australas J Dermatol. 2023;64(4):574-576. doi:10.1111/ajd.14172